knotwilg

 

 

De Beerse Overlaat

“Een landschap heeft een verleden, maar ook een toekomst”  Irma Bulkens - fotograaf

Grootste Noodoverloopgebied van Nederland

De Beerse Overlaat: Verdwijnend Erfgoed

Het landschap van de Beerse Overlaat is een oeroud cultuurlandschap. Het gebied ligt tussen Cuijk en Den Bosch.  Ruilverkavelingen en grootschalig hergebruik hebben het oorspronkelijke gebruik bijna uitgewist en nog bestaande elementen versnipperd.  Daarom wordt het tijd voor samenhangend beleid om dit erfgoed te bewaren.

De Beerse Overlaat werd gebruikt als noodoverloopgebied gebied van de Maas. Bij hoog water op de Maas liep het water over een verlaagd dijkvak (overlaat). Dit Maaswater vormde een tweede rivier (Beerse Maas) achter de dijken om en liep van Cuijk naar Den Bosch over binnendijkse natuur- en landbouwgrond. Het is het grootste noodoverloopgebied van Nederland en misschien wel van heel West-Europa. Het is uniek omdat het van de eerste bedijking in de middeleeuwen tot en met het midden van de 20e eeuw onafgebroken dienst heeft gedaan om overtollig Maaswater af te voeren.

Verdwijnend erfgoed
Er is niet veel over van de oude Beerse Maas. En dat terwijl het zo'n enorme stempel heeft gedrukt op de samenleving van Noord-Oost Brabant.

“Sinds onheugelijke tijden zijn die Maasstreekbewoners geteisterd door en het slachtoffer gebleven van het 'water'. Zoo niet verarmd is de voorspoed van alle Maasdorpen vanaf Cuyk tot den Diezemond ten achter gebleven bij die hunner zusterplaatsen in het overige deel der provincie; niet zoo zeer vanwege dijkbreuken als wel door het jaarlijks wederkeerende inundatiewater van de Beersche Maas.”

uit: Ontwerp van een Scheepvaartkanaal van Oss naar Lithoijen. Vereeniging Oss' Belang 1916

De overlaat zelf is in 1942 gedicht, er zijn zelfs geen foto's of films van terug te vinden. Alleen een slecht onderhouden monument aan de weg tussen Grave en Cuijk herinnert nog aan de Beerse Overlaat. Na de oorlog hadden de Maaslanders wel wat anders aan hun hoofd dan hun erfgoed veilig stellen. De inwoners van het gebied wilden graag alle rampspoed en bijbehorende armoede zo snel mogelijk vergeten. Het gebied werd verkaveld en opnieuw ingericht.

Gebrek aan documentatie heeft wellicht geleid tot het vergeten van zo'n grootschalig waterstaatkundig werk. De opstellers van de Nationale Watercanon uit 2008, dat een overzicht geeft van de belangrijkste waterstaatkundige gebeurtenissen in Nederland, hebben het in ieder geval niet meegenomen bij hun keuze.

Reconstructie
Hier en daar is een poging gedaan om elementen van de Beerse Maas terug te brengen. Een mooi voorbeeld van zo'n reconstructie is de nieuwe Groenendijk tussen Berghem en Haren. Daarin is te zien hoe dwarsdijk het land verdeelde in compartimenten. Toch is het tot nu toe gebleven bij incidentele reconstructies.

Verdwenen erfgoed beschermen ?
Waarom reconstrueren we wat al lang verdwenen is? Waarom laten we het niet zoals het is? Dat is een vraag die je kunt stellen als samenleving. Het antwoord kan zijn dat het een maatschappelijk belang dient dat de zuivere historisch werkgebied overstijgt. Erfgoed is allang niet meer het exclusieve terrein voor historici. Erfgoed staat de laatste jaren hoog op de agenda van beleidsmakers, (landschap)architecten en mensen in de culturele en toeristische sector. Daarbij wordt niet alleen gedacht aan restauratie. Het nieuwe ontwerpen met oog voor het verleden, wint terreinzie bijlage E . En ook in het onderwijs krijgt het erfgoededucatie de laatste jaren een nadrukkelijke plaats toegewezen zie bijlage C.

Samenhang
In 2009 heeft Minister Plasterk van OCW een aanwijzing voor de Hollandse Waterlinie als Rijksmonument in gang gezet. Het is mooi voorbeeld voor samenhangend erfgoedbeleid.

“De aanwijzing van De Nieuwe Hollandse Waterlinie is een stap op weg naar de nieuwe aanpak bij de bescherming van monumenten. Deze aanpak maakt het mogelijk om behalve het monument, ook zijn omgeving te beschermen en om landschappen, kanalen en dijken als cultuurhistorisch waardevol aan te merken. Dat was in het verleden niet mogelijk.
Voor de Waterlinie betekent dit dat de onderdelen die in militaire samenhang zijn gebouwd nu ook als zodanig worden beschermd. “
nieuwsbericht 27 sept 2009  ministerie van OCW

Ook in het gebied van de Beerse Overlaat was die samenhang vroeger zichtbaar. Overal zijn bijvoorbeeld nog sporen van dijkdoorbraken van oude binnendijken, van Den Dungen tot Herpen en Gassel. De oorzaak was overal hetzelfde: de Beerse Maas. Deze sporen zijn in de loop van de tijd zo versnipperd geraakt, dat de bewoners zich niet meer realiseren dat op andere plaatsen hetzelfde problematiek speelde. Er is in dit gebied ook nog onvoldoende sprake van een samenhangend erfgoedbeleid. Hier en daar werken organisaties, zoals het Waterschap, natuur- en landschapsorganisaties samen om elementen te behouden en onder de aandacht te brengen van het publiek. Maar vaak is er geen sprake van een samenhangend beleid. Door  juist de samenhang in het gebied te benadrukken, kan het erfgoed weer levend worden.


nieuwe kansen
Er ligt ruimte genoeg voor nieuwe ideeën om het landschap zo vorm te geven dat de oude bestemming weer te herkennen is in het landschap, zonder afbreuk te doen aan het bestaande landschap en haar gebruikers.
Dat kan op kleine schaal, door samenwerking  tussen plaatselijke heemkundekringen en andere erfgoedinstellingen. Samen kunnen we beginnen met het samenstellen van educatief materiaal voor scholen in de omgeving, het maken van multimediapresentaties waarin de geschiedenis herleeft, of zelf door het inrichten van een bezoekerscentrum of museum dat speciaal aan de Beerse Overlaat is gewijd. We kunnen nog meer routes uit te zetten in het landschap langs interessante plaatsen, door informatieborden te plaatsen en door het herinrichten van dat landschap, met het voorbeeld van de nieuwe Groenendijk in het achterhoofd.
Ook op bestuurlijk vlak zijn er kansen. De laatste jaren is de gemeente Oss groter geworden door het samengaan met gemeenten die in de vroegere Traverse van de Beerse Maas lagen, zoals Berghem, Megen en Ravenstein. En nu gaat ook Lith op in een groter geheel. Op bestuurlijk niveau kan dat kansen bieden voor een betere regie over de inrichting van het landschap. Kortom, door samenwerking in het hele gebied, van Cuijk tot Den Bosch, kan het erfgoed weer tot leven komen.

75 jaar na de sluiting, en nu?
Het is alweer bijna 75 jaar geleden dat de Beerse Overlaat werd gesloten. De sluiting werd niet of nauwelijks herdacht in 1967 of in 1992. In 2017 staat nog geen herdenking op het programma... Misschien is dit een goed moment om het erfgoed van de Beerse Overlaat nieuw leven in te blazen. Het water hoeft niet terug. Maar we kunnen wel mensen laten zien hoe het landschap vroeger werd gebruikt en wat voor gevolgen dat had en heeft. We komen tot het inzicht dat erfgoed ons iets kan vertellen over vroeger, maar ook over het heden, over de identiteit van het Maasland en zijn bewoners. Misschien krijgen we als Maaslanders iets meer waardering voor ons eigen unieke stukje Nederland.

Rob Dekkers
journalist, filmmaker

Werner Evers
Architect

download PDF met bijlagen

Bronnen
- Van den Grave aff totter Diezen toe. 1307-1996; Bijna 700 jaar waterschappen in het Maasland - H.G.J. Buijks, Waterschap de Maaskant
- Brabants Historisch Informatie Centrum, www.bhic.nl

Meld je hier aan voor de nieuwsbrief

 

 

 

 

Multicontent
copyright beerseoverlaat.nl 2008
Free counter and web stats